تعاونی های روستایی ( تاریخچه، فلسفه شکلگیری، اهداف، ساختار و نقش آنها در توسعه روستاها )
تعاون یکی از قدیمیترین شیوههای همکاری میان انسانهاست. از گذشتههای دور، مردم برای انجام کارهایی که به تنهایی از عهده آن برنمیآمدند، با یکدیگر مشارکت میکردند. این روحیه همکاری در جوامع روستایی بسیار پررنگتر بوده است؛ زیرا کشاورزی، دامداری، تأمین آب، برداشت محصول و حتی ساخت خانهها نیازمند مشارکت جمعی بود.
با آغاز عصر صنعتی و گسترش اقتصاد سرمایهداری، کشاورزان و روستاییان بیش از گذشته با مشکلاتی مانند کمبود سرمایه، واسطهگری، نوسانات قیمت، نبود بازار مناسب و ضعف در تأمین نهادههای تولید روبهرو شدند. همین مسائل زمینه شکلگیری تعاونیهای روستایی را فراهم کرد؛ سازمانهایی که هدف آنها افزایش قدرت اقتصادی روستاییان از طریق همکاری و مشارکت جمعی بود.
پیدایش اندیشه تعاون در جهان
اگرچه مفهوم همکاری میان انسانها قدمتی چند هزار ساله دارد، اما شکل مدرن تعاونیها به قرن نوزدهم میلادی بازمیگردد.
در جریان انقلاب صنعتی اروپا، کارگران و کشاورزان با مشکلات فراوانی از جمله:
- دستمزد پایین
- نبود امنیت شغلی
- افزایش قیمت کالاها
- انحصار تجار
- استثمار تولیدکنندگان
مواجه بودند.
در سال ۱۸۴۴ میلادی، گروهی از کارگران نساجی در شهر راچدیل انگلستان نخستین تعاونی مدرن جهان را تأسیس کردند که بعدها به نام پیشگامان راچدیل شناخته شد.
آنها فروشگاهی ایجاد کردند که کالاهای اساسی را بدون واسطه و با قیمت مناسب در اختیار اعضا قرار میداد.
همین تجربه موفق، الگوی بسیاری از تعاونیهای جهان شد و اصول هفتگانه تعاون نیز بر پایه همین تجربه شکل گرفت.
چرا تعاونیهای روستایی به وجود آمدند؟
کشاورزان همیشه با مشکلات مشترکی روبهرو بودهاند:
۱. کوچک بودن زمینهای کشاورزی
اغلب کشاورزان مالک زمینهای کوچک بودند و قدرت خرید ماشینآلات یا سرمایهگذاری نداشتند.
۲. کمبود سرمایه
بانکها حاضر نبودند به کشاورزان خرد وام بدهند یا شرایط دریافت تسهیلات بسیار دشوار بود.
۳. واسطهها
بخش بزرگی از سود محصولات کشاورزی نصیب دلالان میشد و کشاورز سهم اندکی دریافت میکرد.
۴. نبود بازار مناسب
بسیاری از کشاورزان نمیتوانستند محصولات خود را مستقیم به بازار عرضه کنند.
۵. هزینه بالای خرید نهادهها
خرید بذر، کود، سم، ماشینآلات و تجهیزات بهصورت فردی هزینه بسیار بالایی داشت.
۶. نبود آموزش
بسیاری از کشاورزان به دانش روز کشاورزی دسترسی نداشتند.
به همین دلیل ایدهای مطرح شد:
اگر کشاورزان سرمایه، امکانات، تجهیزات و توان خود را روی هم بگذارند، میتوانند قدرت اقتصادی بیشتری پیدا کنند.
این ایده اساس شکلگیری تعاونیهای روستایی بود.
مفهوم تعاونی روستایی
تعاونی روستایی سازمانی اقتصادی، اجتماعی و مردمی است که توسط خود روستاییان تشکیل میشود تا از طریق همکاری، نیازهای مشترک اعضا را برطرف کند.
مالک اصلی تعاونی اعضای آن هستند.
هدف اصلی تعاونی کسب حداکثر سود برای سرمایهگذاران نیست؛ بلکه ارائه خدمات بهتر به اعضا و بهبود وضعیت اقتصادی آنان است.
اصول حاکم بر تعاونیها
در سراسر جهان تعاونیها بر اساس اصول تعیینشده از سوی اتحادیه بینالمللی تعاون (ICA) فعالیت میکنند. مهمترین این اصول عبارتاند از:
- عضویت داوطلبانه و آزاد
- مدیریت دموکراتیک (هر عضو یک رأی)
- مشارکت اقتصادی اعضا
- استقلال و خودگردانی
- آموزش و توانمندسازی اعضا
- همکاری میان تعاونیها
- مسئولیتپذیری نسبت به جامعه
تاریخچه تعاونیهای روستایی در ایران
قبل از اصلاحات ارضی
پیش از دهه ۱۳۴۰، کشاورزی ایران عمدتاً مبتنی بر نظام ارباب و رعیتی بود.
اکثر کشاورزان مالک زمین نبودند و بهعنوان رعیت روی زمین مالکان بزرگ کار میکردند.
در این دوره عملاً زمینه مناسبی برای تشکیل تعاونیهای واقعی وجود نداشت.
آغاز اصلاحات ارضی
در سال ۱۳۴۱ و همزمان با اجرای اصلاحات ارضی، میلیونها هکتار زمین میان کشاورزان تقسیم شد.
اما مشکل جدیدی ایجاد شد.
کشاورزان اکنون مالک زمین بودند، ولی:
- سرمایه نداشتند.
- ماشینآلات نداشتند.
- بازار فروش نداشتند.
- امکان خرید کود و بذر نداشتند.
دولت برای حل این مشکل، ایجاد تعاونیهای روستایی را در دستور کار قرار داد.
تشکیل سازمان مرکزی تعاون روستایی ایران
برای ساماندهی این تعاونیها، سازمان مرکزی تعاون روستایی ایران در سال ۱۳۴۲ تأسیس شد.
این سازمان وظیفه داشت:
- تشکیل تعاونیها
- آموزش اعضا
- تأمین نهادههای کشاورزی
- خرید محصولات
- بازاریابی
- توسعه خدمات روستایی
را بر عهده بگیرد.
اهداف اصلی تعاونیهای روستایی
۱. افزایش درآمد کشاورزان
از طریق حذف واسطهها و فروش بهتر محصولات.
۲. تأمین نهادههای کشاورزی
مانند:
- بذر
- کود
- سم
- خوراک دام
- ماشینآلات
با قیمت مناسبتر.
۳. خرید تضمینی محصولات
در بسیاری از مناطق، تعاونیها محصولات کشاورزان را خریداری میکنند تا از افت شدید قیمت جلوگیری شود.
۴. بازاریابی
یکی از مهمترین وظایف تعاونی، پیدا کردن بازارهای جدید برای فروش محصولات اعضاست.
۵. صادرات
برخی تعاونیها محصولات اعضا را صادر میکنند و ارزش افزوده بیشتری ایجاد میکنند.
۶. آموزش
برگزاری دورههای آموزشی درباره:
- روشهای نوین کشاورزی
- مدیریت آب
- کنترل آفات
- مکانیزاسیون
- بستهبندی
۷. توسعه روستا
تعاونیها فقط اقتصادی نیستند.
آنها در زمینههای مختلف مانند:
- اشتغال
- توسعه اجتماعی
- آموزش
- فرهنگ
- حفظ محیط زیست
نیز نقش دارند.
ساختار تعاونی روستایی
معمولاً هر تعاونی دارای ارکان زیر است:
مجمع عمومی
بالاترین مرجع تصمیمگیری.
تمام اعضا در آن حضور دارند.
هیئتمدیره
مسئول اداره تعاونی و اجرای مصوبات مجمع.
مدیرعامل
مسئول اجرای امور روزمره.
بازرس
وظیفه نظارت بر عملکرد مالی و اجرایی.
مهمترین خدمات تعاونیهای روستایی
خدمات این تعاونیها بسته به منطقه و نیاز اعضا متفاوت است، اما معمولاً شامل موارد زیر است:
- تأمین نهادههای کشاورزی
- خرید محصولات کشاورزی
- انبارداری
- سردخانه
- بستهبندی
- بازاریابی
- صادرات
- بیمه محصولات
- آموزش
- ارائه تسهیلات
- مکانیزاسیون
- خدمات فنی و مهندسی
- مشاوره کشاورزی
- خدمات دامداری
- توسعه صنایع تبدیلی
مزایای تعاونیهای روستایی
وجود تعاونیهای روستایی آثار مثبتی برای اعضا و جامعه دارد:
- کاهش هزینههای تولید
- افزایش قدرت چانهزنی کشاورزان
- حذف واسطهها
- افزایش کیفیت محصولات
- ایجاد اشتغال
- افزایش درآمد روستاییان
- توسعه صادرات
- کاهش مهاجرت از روستا
- توسعه پایدار
- تقویت سرمایه اجتماعی و اعتماد میان اعضا
چالشهای تعاونیهای روستایی
در کنار مزایا، این تعاونیها با مشکلاتی نیز مواجهاند:
- ضعف مدیریت
- کمبود سرمایه
- مشارکت محدود اعضا
- وابستگی به دولت
- فرسودگی زیرساختها
- رقابت با بخش خصوصی
- مشکلات بازاریابی
- نوسانات قیمت محصولات
- تغییرات اقلیمی و کمآبی
نقش تعاونیهای روستایی در توسعه پایدار
امروزه نقش تعاونیهای روستایی فراتر از تأمین نهاده و خرید محصول است. این نهادها میتوانند با ایجاد زنجیره ارزش، از تولید تا فرآوری، بستهبندی، برندسازی و صادرات، سهم بیشتری از ارزش اقتصادی محصولات را به کشاورزان بازگردانند. همچنین در توسعه کشاورزی هوشمند، مدیریت منابع آب، گسترش کشاورزی قراردادی، توسعه صنایع تبدیلی، گردشگری روستایی و توانمندسازی زنان و جوانان روستایی نقش مهمی ایفا میکنند.
جمعبندی
تعاونیهای روستایی از دل نیازهای واقعی کشاورزان و روستاییان برای همکاری، کاهش هزینهها و افزایش قدرت اقتصادی شکل گرفتند. تجربه جهانی نشان داده است که هرگاه این تعاونیها بر پایه مشارکت واقعی اعضا، مدیریت شفاف و برنامهریزی حرفهای اداره شوند، میتوانند موتور محرک توسعه اقتصادی و اجتماعی مناطق روستایی باشند.
در ایران نیز پس از اصلاحات ارضی، تعاونیهای روستایی به یکی از ارکان مهم بخش کشاورزی تبدیل شدند و در زمینه تأمین نهادهها، خرید و بازاریابی محصولات، آموزش، خدمات فنی و توسعه روستاها نقش مؤثری ایفا کردهاند. با این حال، موفقیت آینده آنها وابسته به نوسازی ساختار مدیریتی، بهرهگیری از فناوریهای نوین، افزایش مشارکت اعضا، توسعه برندهای تعاونی و حضور فعالتر در بازارهای داخلی و بینالمللی است. در شرایطی که امنیت غذایی، بهرهوری منابع و توسعه پایدار اهمیت روزافزونی یافتهاند، تعاونیهای روستایی همچنان میتوانند یکی از مؤثرترین ابزارها برای تقویت اقتصاد کشاورزی و بهبود کیفیت زندگی روستاییان باشند.
